W najbliższym czasie dojść może do bardzo poważnych zmian w zakresie reguł ustanawiania służebności przesyłu za wynagrodzeniem. Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów odroczył wydanie rozstrzygnięcia w rozpatrywanej przez siebie sprawie toczącej się z wniosku przedsiębiorcy przesyłowego, który domaga się stwierdzenia zasiedzenia służebności i przekazał powiększonemu składowi Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące zdaniem Sądu poważne wątpliwości. Zagadnienie to, zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego, obejmuje odpowiedź na pytania:
- Czy przed wejściem w życie przepisów Kodeksu cywilnego, wprowadzających do polskiego porządku prawnego służebność przesyłu (3 sierpnia 2008 roku), było dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia na rzecz przedsiębiorcy służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu?
- Czy okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem życie przepisów Kodeksu cywilnego wprowadzających do polskiego porządku prawnego służebność przesyłu (3 sierpnia 2008 roku) podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności?
Wspomniane zagadnienie sprawne jest obecnie rozpatrywane w sprawie toczącej się przed Sądem Najwyższym pod sygn. akt: III CZP 9/25.
Przypomnijmy, że dominująca od wielu lat linia orzecznicza większości składów orzekających Sądu Najwyższego, powielana często przez Sądy powszechne, zakłada, że przedsiębiorca przesyłowy, który wykaże wystąpienie odpowiednich przesłanek, może domagać się doliczenia do czasu samoistnego posiadania niezbędnego dla stwierdzenia zasiedzenia okresu sprzed 3 sierpnia 2008 roku, a więc sprzed daty, w której instytucja służebności przesyłu została wprowadzona do Kodeksu cywilnego. Korzystając ze wspomnianych zapatrywań Sądów, przedsiębiorcy przesyłowi w wielu przypadkach starają się w ten sposób doprowadzić do oddalania wniosków właścicieli nieruchomości, zmierzających do uregulowania zasad korzystania z ich gruntów oraz uzyskania wynagrodzenia z tego tytułu.
Dopuszczalność ustalenia istnienia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu jeszcze przed wprowadzeniem do Kodeksu Cywilnego przepisów art. 3051 – 3052 KC, bodaj po raz pierwszy została jednoznacznie stwierdzona w uchwale Sądu Najwyższego wydanej dnia 17 stycznia 2003 roku w sprawie o sygn. akt: III CZP 79/02. W orzeczeniu tym dopuszczono ustanowienie wspomnianej służebności w drodze umowy. Pogląd ten nie zyskał powszechnej akceptacji, a wręcz przeciwnie wzbudził olbrzymie kontrowersje, tym niemniej był później powielany w kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego. W późniejszym orzecznictwie Sąd Najwyższy poszedł jeszcze dalej, a mianowicie, w uchwale z dnia 7 października 2008 roku wydanej w sprawie o sygn. akt: III CZP 89/08 zaakceptował możliwość nabycia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu przez przedsiębiorcę przesyłowego w drodze zasiedzenia. Odtąd przedsiębiorstwa przesyłowe, w sposób oczywisty zainteresowane utrwaleniem stanu rzeczy polegającego na nieodpłatnym korzystaniu z nieruchomości należących do osób trzecich w celu maksymalizacji zysków osiąganych z prowadzonej działalności gospodarczej, jednogłośnie powołują się na tę właśnie uchwałę. Z kolei w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 roku, wydanej w sprawie o sygn. akt: III CZP 18/13 wyrażono pogląd, jakoby nowelizacja wprowadzająca art. 3051 KC (regulujący służebność przesyłu) miała tylko walor porządkujący i w istocie nie zmieniała istniejącego stanu prawnego. Szczególnie to ostatnie zapatrywanie spotkało się z wieloma słusznymi głosami krytyki[1].
W kontekście korzystnych dla właścicieli nieruchomości zmian, które niebawem mogą dokonać się w omawianej materii za sprawą ewentualnej nowej uchwały Sądy Najwyższego, warto przypomnieć, iż od pewnego czasu pojawiały się już orzeczenia zarówno tegoż Sądu jak i Sądów powszechnych, w których wbrew dominującym poglądom stwierdzano, iż bieg terminu zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu (a tym bardziej samej służebności przesyłu) nie był możliwy przed dniem 3 sierpnia 2008 roku. Istotnym przełomem było w tym zakresie postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2023 roku, wydane w sprawie o sygn. akt: III CZP 108/22, w uzasadnieniu którego stanowczo wykluczono, jakoby do okresu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu zaliczyć można było czas przypadający przed dniem 3 sierpnia 2008 roku. Sąd Najwyższy zasygnalizował wówczas jednocześnie, iż winno dojść do trwałej zmiany kierunku orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych w omawianym zakresie, a to z uwagi na obowiązek czuwania przez Sądy nad zgodnością stosowanych przez nie przepisów z zasadami o randze konstytucyjnej. Sąd Najwyższy wymienił przy tym szereg norm zawartych w ustawie zasadniczej, do których naruszenia dochodzi w przypadku przyjęcia możliwości biegu okresu niezbędnego dla zasiedzenia służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 roku.
Brak możliwości zaaprobowania stanowiska oferowanego przez przedsiębiorców przesyłowych w zakresie zasiedzenia potwierdza również szereg orzeczeń wydanych przed niespełna rokiem przez Sąd Rejonowy Toruniu[2]. Skład orzekający we wspomnianych sprawach dokonał gruntowanej analizy dotychczasowego orzecznictwa odnoszącego się do omawianej problematyki oraz przeprowadził samodzielne rozważania w zakresie argumentów przemawiających za przyjęciem któregoś ze spornych zapatrywań (od czego, jak zauważył sam Sąd Rejonowy, częstokroć uchylają się Sądy orzekające w podobnych sprawach, w tym niekiedy nawet Sąd Najwyższy, poprzestając jedynie na potwierdzeniu słuszności poglądów wcześniej wyrażonych w innych orzeczeniach).
Przywołania wymaga wreszcie wydany niedawno wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2024 roku, zapadły w sprawie o sygn. akt: I ACa 1304/23, w którym zaakcentowano konieczności prokonstytucyjnej oraz zgodnej ze europejskimi standardami (w tym przypadku m.in. zmierzającej do ochrony prawa własności właścicieli gruntów, przez które przebiegają sieci przesyłowe) wykładni art. 3051 KC. Sąd Apelacyjny odniósł się przy tym krytycznie do orzeczeń Sądu Najwyższego zgodnych z dominującym nurtem, w tym do wspomnianej wcześniej uchwały tegoż Sądu, wydanej w sprawie III CZP 18/13.
Wskazane wyżej orzeczenia nie skutkowały jednak, jak dotąd, zasadniczą zmianą w sposobie rozpatrywania przez Sądy powszechne żądań przedsiębiorców przesyłowych w zakresie stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu (bądź ograniczonego prawa rzeczowego o treści odpowiadającej owej służebności).
Dalej idący skutek może mieć uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego, która może zapaść w sprawie rozpatrywanej obecnie przez tenże Sąd pod sygn. akt: III CZP 9/25. Zgodnie bowiem z art. 87 § 1 zdanie 2 Ustawy o Sądzie Najwyższym[3]: „Skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej”.
Uchwały Sądu Najwyższego mające moc zasady prawnej z formalnego punktu widzenia wiążą tylko inne składy Sądu Najwyższego, które odstąpić od zasady prawnej mogą tylko w ściśle określonym trybie (zgodnie z art. 88 § 1-3 przywołanej wyżej ustawy). Jednakże, jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny w Białymstoku: „Nie oznacza to oczywiście, iż sądy powszechne mogą dowolnie ignorować wydawane przez Sąd Najwyższy uchwały (inne orzeczenia) wypełniającego swój obowiązek jakim jest zachowanie jednolitości orzecznictwa. Brak bowiem formalnej mocy wiążącej orzecznictwa Sądu Najwyższego poza związaniem wynikającym z przepisów szczególnych (art. 390 § 2 k.p.c., 39820 k.p.c.) nie oznacza, iż nie mają one realnego wpływu na orzecznictwo sądów powszechnych. Zawierają one bowiem zawsze określoną wykładnię danej normy prawnej popartą szeroką argumentacją i autorytetem Sądu Najwyższego. Niezastosowanie się do takiej uchwały wymaga zatem przedstawienia pogłębionej kontrargumentacji, która może się okazać niewystarczająca w razie kontroli kasacyjnej (zażaleniowej) danego rozstrzygnięcia. Nie jest przy tym też wykluczone, iż wydanie orzeczenia sprzecznego z uchwałą Sądu Najwyższego zwłaszcza mającej moc zasady prawnej – może uzasadniać skargę o stwierdzenia niezgodności z prawem (art. 4241 k.p.c.)”[4].
Tak więc, jeśli w sprawie rozpatrywanej obecnie przez Sąd Najwyższy pod sygn. akt: III CZP 9/25 dojdzie do wydania uchwały stwierdzającej brak możliwości zasiedzenia służebności przesyłu (bądź ograniczonego prawa rzeczowego o treści odpowiadającej tejże służebności) przed 3 sierpnia 2008 roku oraz brak możliwości doliczenia do czasu samoistnego posiadania niezbędnego dla stwierdzenia zasiedzenia okresu sprzed wspomnianej daty, oczekiwać można zasadniczej zmiany w sposobie rozpatrywania przez Sądy powszechne spraw o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem oraz spraw o stwierdzenie zasiedzenia takiego prawa, tym bardziej, jeśli uchwale takiej zostanie nadana moc zasady prawnej.
Osobiście z niecierpliwością czekamy na rozpatrzenie wspomnianej sprawy przez Sąd Najwyższy, zwłaszcza, że w prowadzonych przez nas sprawach, od lat konsekwentnie, na przekór stanowisku większości Sądów, kwestionowaliśmy dopuszczalność przyjęcia poglądu o biegu terminu zasiedzenia służebności przesyłu (bądź ograniczonego prawa rzeczowego odpowiadającego jej treści) w czasie, w którym instytucja ta nie była uregulowana Kodeksie cywilnym (przed dniem 3 sierpnia 2008 roku), jako niekonstytucyjnego, a podnoszona przez Nas argumentacja jest zbieżna ze stanowiskiem wyrażonym w powołanych wyżej orzeczeniach.
[1] J. M. Kondek, Glosa do uchwały SN z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13, Glosa 2014 nr 2 s. 29 i n. oraz K. Górska, Problemy intertemporalne zasiedzenia służebności przesyłu – uwagi polemiczne, Monitor Prawniczy 2014 nr 14, Legalis; Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2024 roku, wydany w sprawie o sygn. akt: I ACa 1304/23.
[2] Postanowienie z dnia 21 maja 2024 roku, wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 179/18; postanowienie z dnia 21 maja 2024 r. wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 224/18; postanowienie z dnia 21 maja 2024 r., wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 90/19; postanowienie z dnia 21 maja 2024 r., wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 1157/19; postanowienie z dnia 21 maja 2024 r., wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 186/18; postanowienie z dnia 21 maja 2024 r., wydane w sprawie o sygn. akt: X Ns 186/18.
[3] Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tj. z dnia 2 kwietnia 2024 r., Dz.U. z 2024 r. poz. 622).
[4] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 17 października 2017 r., wydany w sprawie o sygn. akt: III AUa 234/17.
