Dane publikowane przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad wskazują, iż aktualnie mamy 5173 km dróg szybkiego ruchu, z czego 3308 km stanowią drogi ekspresowe, a 1864 km autostrady. W trakcie realizacji jest kolejnych 1424 km dróg szybkiego ruchu, inwestycje obejmujące 118 km dróg są w trakcie procedur przetargowych, a kolejne inwestycje obejmujące 2562 km dróg są na etapie przygotowywania[1]. Niezależnie od powstających w ostatnich latach dróg szybkiego ruchu, realizowanych jest także wiele inwestycji drogowych o charakterze lokalnym. Niejako wbrew temu co sądzi większość kierowców, fakty są takie, że jesteśmy świadkami permanentnego rozwoju sieci drogowej, a to bez wątpienia przekłada się na jakość i szybkość naszego przemieszczania się. Rozwój sieci dróg publicznych jest immanentnie związany z koniecznością nabywania przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego gruntów, na których inwestycje drogowe są następnie realizowane. Bywa, że grunty te są po prostu kupowane przez podmioty odpowiedzialne za budowę danej drogi, najczęściej jednak ich dotychczasowi właściciele są pozbawiani przysługującego im prawa w drodze wywłaszczenia.
Wywłaszczenie to nic innego jak pozbawienie lub ograniczenie prawa własności. Możliwość taką przewidziano w treści art. 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie po ustępie 1 który stanowi, że: „Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia”, dodano ustęp 2, zgodnie z którym: „Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem”. Faktem notoryjnym jest to, iż budowa sieci dróg publicznych – bez względu na to czy mówimy o drogach o znaczeniu krajowym, czy tylko lokalnym – jest celem publicznym w rozumieniu cytowanego przepisu, który uzasadnia dokonanie wywłaszczenia. Legalną definicję wywłaszczenia nieruchomości zawarto w treści art. 112 ust. 2 ustawy z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1145; dalej GospNierU), w którym stwierdza się: „Wywłaszczenie nieruchomości polega na pozbawieniu albo ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości.” Już w tym miejscu podkreślić wypada, iż dla dokonania wywłaszczenia konieczna jest decyzja administracyjna wydana we właściwym trybie przez uprawniony do tego organ. Pamiętać także należy o tym, że wywłaszczenie dotyczyć może zarówno nieruchomości będących przedmiotem prawa własności jak i gruntów oddanych w użytkowanie wieczyste. Wywłaszczenia nieruchomości dokonuje się wyłącznie na rzecz Skarbu Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego (art. 113 ust. 1 GospNierU).
Obligatoryjne warunki wywłaszczenia
W treści art. 112 ust. 3 GospNierU dopuszczalność wywłaszczenia nieruchomości obwarowano dalszymi warunkami, tj.:
- niemożnością realizacji celu publicznego w inny sposób niż przez pozbawienie lub ograniczenie praw do nieruchomości oraz
- niemożnością nabycia tych praw w drodze umowy.
Szereg inwestycji infrastrukturalnych, takich jak np. budowa sieci przesyłowych nie wymaga definitywnego wyzucia właściciela z jego praw do nieruchomości. W takich przypadkach można poprzestać na ograniczeniu prawa własności albo uregulować kwestie korzystania z nieruchomości obciążonej w sposób właściwy dla służebności przesyłu. W przypadku inwestycji polegającej na budowie dróg publicznych takiej możliwości nie ma. Skoro drogi te ex definitione stanowią własność Skarbu Państwa albo właściwych jednostek samorządu terytorialnego (por. art. 2a ust. 1 i 2 ustaw z 21.3.1985 r. o drogach publicznych – tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 320; dalej DrPublU, to nie ma takiej możliwości by lokalizowane były na gruntach niestanowiących własności ww. podmiotów. Tym samym uznać należy, iż w przypadku realizacji celu publicznego, jakim jest budowa drogi publicznej, pierwszy z warunków wymienionych w art. 112 ust. 3 GospNierU będzie spełniony.
Grunty pod drogi bez wywłaszczenia?
Zgoła odmiennie przedstawia się kwestia braku możliwości nabycia gruntów przeznaczonych pod planowaną inwestycję w drodze umowy, a więc bez konieczności dokonywania wywłaszczenia. Wydawać by się mogło, iż nic nie stoi na przeszkodzie ku temu, by inwestor planujący budowę drogi uprzednio nabył wszystkie nieruchomości na ten cel potrzebne w trybie cywilnoprawnym. Opierając się na takim założeniu, można by dojść do wniosku, iż każda próba wywłaszczenia nieruchomości przeznaczonej pod budowę drogi byłaby sprzeczna z treścią art. 112 ust. 3 in fine GospNierU. Nic bardziej mylnego. Oceniając legalność dokonanego wywłaszczenia nie można bowiem zapominać o treści art. 2 GospNierU, który stanowi, iż przepisy tej ustawy nie naruszają szeregu innych ustaw w tym artykule wymienionych, a więc
w szczególności przepisów ustawy z 10.4.2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 311; dalej InwDrogPublU), o czym stanowi art. 2 pkt 11 GospNierU, ta zaś nie przewiduje cywilnoprawnego trybu nabywania praw do nieruchomości.
Kto, kogo i co wywłaszcza
Zgodnie z przepisami specustawy drogowej, postępowanie w sprawie o wydanie decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej (dalej decyzja ZRiD) prowadzone jest przez właściwego miejscowo wojewodę – w przypadku gdy dotyczy dróg krajowych lub wojewódzkich, albo właściwego miejscowo starostę – w przypadku gdy dotyczy dróg gminnych lub powiatowych. Postępowanie takie inicjowane jest na wniosek Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad, jeśli dotyczy dróg pozostających w zarządzie tego organu, albo właściwego zarządcy pozostałych dróg. W myśl art. 11d ust. 1 pkt 3, 3a oraz 3b InwDrogPublU obligatoryjnym elementem wniosku o wydanie decyzji ZRiD jest mapa zawierająca projekty podziału nieruchomości, które są objęte inwestycją, zestawienie nieruchomości lub ich części, które zostaną wywłaszczone na rzecz Skarbu Państwa bądź jednostek samorządu terytorialnego, a także zestawienie nieruchomości, z których korzystanie zostanie ograniczone w związku z realizacją inwestycji. Zatem już na etapie wszczęcia postępowania o wydanie decyzji ZRiD znane są nieruchomości, które potencjalnie mogą zostać wywłaszczone. Z treści publikowanego w trybie art. 11d ust. 5 InwDrogPublU obwieszczenia organu, przed którym sprawa się toczy, każdy zainteresowany dowie się jakie nieruchomości mają zostać objęte inwestycją. Właściciele i użytkownicy wieczyści nieruchomości, których postępowanie dotyczy, otrzymają też pisemne zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie wydania decyzji na adresy wskazane w katastrze nieruchomości. Zarówno w treści obwieszczenia, jak i pisemnego zawiadomienia wskazuje się numer ewidencyjny działki, obręb w jakim się ona znajduje oraz gminę, na obszarze której jest położona. Osoby mające status strony postępowania, a są nimi w szczególności właściciele, użytkownicy wieczyści i inne osoby, którym przysługuje ograniczone prawa rzeczowe do nieruchomości objętych inwestycją, zapoznawszy się z aktami postępowania, mogą ustalić, jaka część nieruchomości ma zostać wywłaszczona lub ograniczona w sposobie korzystania z niej, a jaka pozostanie w stanie niezmienionym.
Na mocy decyzji ZRiD może dojść do wywłaszczenia danej działki gruntu
w całości albo w części. Stosownie do treści art. 11f ust. 1 pkt 5 i 6 oraz 12 ust. 1 InwDrogPublU decyzja ZRiD zatwierdza podziały nieruchomości objętych inwestycją, wydzielając odrębne działki gruntów podlegające wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa albo określonej jednostki samorządu terytorialnego oraz te, które pozostaną własnością dotychczasowych właścicieli. Z decyzji ZRiD dowiemy się też, które nieruchomości zostaną objęte ograniczeniem w sposobie korzystania z nich oraz na czym ograniczenie to będzie polegało. O fakcie wydania decyzji ZRiD organ, który ją wydał, powiadomi w drodze obwieszczenia, a nadto pisemnie zawiadomi o jej wydaniu wszystkie strony postępowania.
Adresy do doręczeń decyzji ZRiD
W tym miejscu warto podkreślić, że zarówno zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie o ZRiD, jak i zawiadomienie o wydaniu tej decyzji, wysyłane są na adresy wskazane w katastrze nieruchomości. Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 8 ustawy z 7.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1151; dalej PrGeodKart), kataster nieruchomości – zamiennie nazywany też ewidencją gruntów i budynków (EGiB) – to „system informacyjny zapewniający gromadzenie, aktualizację oraz udostępnianie, w sposób jednolity dla kraju, informacji o gruntach, budynkach i lokalach, ich właścicielach oraz o innych podmiotach władających lub gospodarujących tymi gruntami, budynkami lub lokalami.” EGiB zawiera dane dotyczące m.in. położenia nieruchomości, ich granic, powierzchni, rodzajów użytków gruntowych oraz ich klas bonitacyjnych, oznaczenia ksiąg wieczystych, a także dane właścicieli nieruchomości, w tym miejsce pobytu stałego lub adres siedziby. Dane wprowadzane do katastru nieruchomości opierają się na prawomocnych orzeczeniach sądów, aktach notarialnych, ostatecznych decyzjach administracyjnych, odpisach zgłoszeń dotyczących zmiany przeznaczenia budynków oraz – w zakresie adresów właścicieli nieruchomości – zawiadomieniach o zmianach danych, zawartych w zbiorze danych osobowych Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL). Uzyskane z tych źródeł dane winny być przez Starostę aktualizowane w EGiB niezwłocznie – nie później niż w terminie 30 dni od dnia doręczenia dokumentów, z których one wynikają. Dane adresowe zawarte w systemie PESEL będą miały decydujące znaczenie dla ustalenia adresu do wysyłki zawiadomień o wszczęciu postępowania w sprawie o wydanie decyzji ZRiD lub
o wydaniu tej decyzji. Osoby, których aktualne dane adresowe nie zostały ujawnione w systemie PESEL, najpewniej nie otrzymają tych zawiadomień. W świetle art. 22 ust. 2 zd. 1 PrGeodKart nie ulega wątpliwości, iż obowiązek aktualizacji danych dotyczących właścicieli nieruchomości, w tym przede wszystkim ich miejsca stałego pobytu, względnie adresu siedziby, spoczywa na nich samych. Na konieczność dbałości o aktualizację danych w katastrze nieruchomości zwrócił uwagę m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 10.3.2021 r. (II SA Gd 831/20).
Wpis praw w księgach wieczystych i katastrze nieruchomości
Decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stanowi podstawę do dokonania odpowiednich wpisów w księgach wieczystych oraz wspomnianym katastrze nieruchomości. Wynika to z faktu, iż na podstawie tej decyzji dochodzi zarówno do zmian w obrębie praw rzeczowych do nieruchomości, jak i w zakresie jej danych ewidencyjnych. Podstawą do ujawnienia zmian ewidencyjnych może być jedynie ostateczna decyzja ZRiD. Ewentualne wątpliwości w tym zakresie rozstrzyga przepis art. 23 ust. 3 PrGeodKart, który przesądza o tym, że podstawą dokonywania zmiany danych ewidencyjnych w katastrze nieruchomości mogą być jedynie ostateczne decyzje administracyjne. Z kolei o przejściu własności nieruchomości oraz o wygaśnięciu innych praw rzeczowych do nieruchomości objętych decyzją ZRiD z chwilą uostatecznienia się tej decyzji, rozstrzyga przepis art. 12 ust. 4 InwDrogPublU. Możliwość oparcia wpisu w księdze wieczystej na treści decyzji administracyjnej dopuszcza przepis art. 31 ust. 1 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1984), który stanowi, iż: „wpis może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu”. Taką, „inną formą dokumentu”, może być właśnie ostateczna decyzja ZRiD.
Walor ostateczności decyzji ZRiD
Skoro jedynie ostateczna decyzja ZRiD może stanowić podstawę do dokonania odpowiednich wpisów w EGiB oraz w CIKW, to zagadnieniem niezwykle doniosłym w skutkach jest prawidłowe ustalenie daty, w której decyzja nabywa walor ostateczności. Zgodnie z treścią art. 16 § 1 KPA – ostateczne są: „decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy”. Ostateczna będzie zatem decyzja ZRID, co do której:
- nie wniesiono odwołania,
- upłynął 14-dniowy termin do wniesienia odwołania (art. 11g ust. 1 InwDrogPublU w związku z art. z art. 11c InwDrogPublU oraz art. 129 § 2 KPA),
- decyzja wydana została w drugiej instancji.
W przypadku decyzji ZRiD, co do zasady termin na odwołanie winien być liczony z uwzględnieniem jej publicznego sposobu doręczenia uregulowanego w art. 49 KPA. Zgodnie z § 1 tego artykułu, w przypadkach przewidzianych w przepisach szczególnych – a jest nim m.in. art. 11f ust. 3 InwDrogPublU – „zawiadomienie stron o decyzjach i innych czynnościach organu administracji publicznej może nastąpić w formie publicznego obwieszczenia, w innej formie publicznego ogłoszenia zwyczajowo przyjętej w danej miejscowości lub przez udostępnienie pisma w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej właściwego organu administracji publicznej”. Aktualnie obowiązujący art. 49 § 2 KPA precyzuje ponadto, iż: „dzień, w którym nastąpiło publiczne obwieszczenie, inne publiczne ogłoszenie lub udostępnienie pisma w Biuletynie Informacji Publicznej wskazuje się w treści tego obwieszczenia, ogłoszenia lub w Biuletynie Informacji Publicznej. Zawiadomienie uważa się za dokonane po upływie czternastu dni od dnia, w którym nastąpiło publiczne obwieszczenie, inne publiczne ogłoszenie lub udostępnienie pisma w Biuletynie Informacji Publicznej”. Aktualnie nie może więc być wątpliwości, iż publiczne zawiadomienie o wydaniu decyzji ZRiD należy uznać za skutecznie dokonane z upływem 14 dnia, licząc od dnia wskazanego w treści obwieszczenia, ogłoszenia lub w BIP-ie.
Skoro ustawodawca dopuścił możliwość zawiadamiania publicznego na kilka sposobów, to w praktyce powstać mogą sytuacje, w których zawiadomienia te staną się skuteczne w różnych datach. Na kanwie tego typu spraw pojawiło się pytanie o to, jaką datę uznać za datę doręczenia w przypadku, jeśli faktycznie nastąpiło ono w różnych terminach przy zastosowaniu różnych środków przekazu. Na tak postawione pytanie NSA odpowiedział w uchwale z 27.2.2017 r. (II OPS 2/16), uznając iż znaczenie ma ten sposób zawiadomienia, który nastąpił najpóźniej, i to od tej daty należy liczyć 14-dniowy termin do uznania skuteczności zawiadomienia.
Mając na względzie fakt, iż przepis art. 11f ust. 3 przewiduje obok publicznego ogłoszenia także obowiązek wysłania zawiadomienia o wydaniu decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej dotychczasowemu właścicielowi lub użytkownikowi wieczystemu, na adres wskazany w katastrze nieruchomości, możemy mieć do czynienia z sytuacją, iż wysłane w ten sposób zawiadomienie dotrze do adresata przed upływem terminu publicznego zawiadomienia ustalonego w sposób wyżej opisany. Nawet gdyby taka sytuacja zaistniała, to w ocenie NSA nadal termin do wniesienia odwołania winien być liczony od dnia skutecznego publicznego zawiadomienia (por. wyrok NSA z 21.5.2020 r., II OSK 860/20). Podobne stanowisko NSA zajął w wyroku z 11.3.2022 r. (I OSK 988/21), stwierdzając, iż ów dodatkowy obowiązek wysłania zawiadomienia na piśmie nie ma skutków doręczenia decyzji, co następuje w trybie przewidzianym w art. 49 KPA.
Rygor natychmiastowej wykonalności
Skutków związanych ze zmianą danych ewidencyjnych, ani skutków prawnorzeczowych decyzji ZRID w żadnym przypadku nie „przyspiesza” to, iż zostaje ona opatrzona rygorem natychmiastowej wykonalności. Możliwość taką przewidziano w treści art. 17 ust. 1 InwDrogPublU, lecz dyktowany jest on względami społeczno-gospodarczymi i ma na celu usprawnienie procesu inwestycyjnego, w szczególności poprzez umożliwienie działającym na zlecenie inwestora wykonawcom niezwłocznego przystąpienia do wykonywania robót drogowych. Z drugiej natomiast strony można sobie wyobrazić sytuacje, w których sąd administracyjny wstrzyma wykonanie decyzji ZRiD w oparciu o treść art. 61 § 2 ust. 1 albo art. 61 § 3 ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935). W takiej sytuacji, mimo, iż decyzja będzie nadal ostateczna, to jednak nie odniesie skutków z niej wynikających, zarówno w zakresie zmiany danych ewidencyjnych, jak i w zakresie prawnorzeczowym.
Linie rozgraniczające drogę publiczną
Przepis art. 12 ust. 4 InwDrogPublU konstytuuje zasadę, iż nieruchomości wymienione zgodnie z art. 11f ust. 1 pkt 6 tej ustawy z mocy samego prawa stają się własnością Skarbu Państwa (w odniesieniu do dróg krajowych) albo właściwych jednostek samorządu terytorialnego (w odniesieniu do dróg wojewódzkich, powiatowych lub gminnych). Problem w tym, iż ten ostatni przepis w istocie nie wskazuje, jakich nieruchomości ów skutek prawnorzeczowy dotyczy, a w szczególności, że dotyczy on nieruchomości znajdujących się w liniach rozgraniczających projektowanej drogi publicznej. Problem ten został dostrzeżony w doktrynie, gdzie wskazuje się, iż na podstawie wykładni systemowej i celowościowej analizowanych przepisów uzasadniony jest wniosek, że przewidziane w art. 12 ust. 4 InwDrogPublU przejście prawa własności dotyczy właśnie tych nieruchomości, które składają się na pas drogowy drogi publicznej[2]. Uzasadniając prezentowane stanowisko, wskazuje się trafnie na wynikającą literalnie z treści art. 2a DrPublU zasadę, iż droga publiczna nie może stanowić własności innego podmiotu aniżeli Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego. Dodatkowo wskazuje się tutaj na ratio legis InwDrogPublU, którym jest m.in. pozyskiwanie gruntów niezbędnych na realizacje inwestycji drogowych. Marginalnie wypada zauważyć, iż podobnych wątpliwości nie ma w odniesieniu do gruntów oddanych w użytkowanie wieczyste, albowiem w treści art. 12 ust. 4d InwDrogPublU wskazano wprost, iż wygaśnięcie tego prawa dotyczy „nieruchomości przeznaczonych na pasy drogowe”.
Skutki decyzji ZRID
Skutek wywłaszczeniowy dotyczyć może każdej nieruchomości i to bez względu na to, czy ma ona uregulowany status prawny, albo czy znani są jej właściciele. Legalna definicja nieruchomości zawarta w treści art. 46 § 1 KC wskazuje, iż ustawodawca nie przewiduje istnienia takich nieruchomości, które nie są przedmiotem prawa własności, tym samym, każda nieruchomość musi mieć swego właściciela nawet jeśli w określonych realiach nie jest on znany, a jego ustalenie napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Sytuacja taka sama w sobie nie niweczy jednak skutku wywłaszczeniowego i nie może stanowić przeszkody do ujawnienia zmiany danych właściciela (zarówno w EGiB, jak i CIKW), którym wskutek wywłaszczenia staje się Skarb Państwa bądź właściwa jednostka samorządu terytorialnego.
Prawnorzeczowe skutki decyzji ZRiD nie ograniczają się wyłącznie do pozbawienia prawa własności ich dotychczasowych właścicieli. Zgodnie z treścią art. 12 ust. 4c InwDrogPublU: „Jeżeli na nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają”. Na gruncie tego przepisu po raz kolejny uwidacznia się problem niedoprecyzowania przez ustawodawcę, których konkretnie nieruchomości obciążonych ograniczonymi prawami rzeczowymi, skutek w postaci ich wygaśnięcia ma dotyczyć. Co więcej ustawodawca nie wskazuje czy skutek ten obejmować ma całą nieruchomość (istniejącą w dacie wydania decyzji ZRiD), czy tylko tę jej część, która wskutek tej decyzji zostaje wywłaszczona. Ponownie, mając na względzie zasady wykładni systemowej i celowościowej, należy zgodzić się z poglądem, iż brak jest podstaw do wygaszania ograniczonych praw rzeczowych obciążających te części nieruchomości objętych inwestycją, które pozostają poza liniami rozgraniczającymi pasa drogowego.
Wspomniany już przepis art. 12 ust. 4d InwDrogPublU przewiduje wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości objętych inwestycją, a pozostających w granicach pasa drogowego. Podobnie jak w przypadku przeniesienia własności – także i ten skutek materializuje się z chwilą uzyskania przez decyzję ZRiD waloru ostateczności. W odniesieniu do nieruchomości oddanych w użytkowanie wieczyste, ustawodawca literalnie wskazuje, iż wygaśnięcie tego prawa dotyczy wyłącznie tej części nieruchomości, które są „przeznaczone na pasy drogowe”.
Podsumowanie
Jak widać ustawa o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych wprowadza w pewnym sensie uproszczoną procedurę wywłaszczeniową, która dla swej skuteczności wymaga jedynie wydania decyzji administracyjnej, bez konieczności podejmowania starań o pozyskanie własności danej nieruchomości w trybie cywilnoprawnym. Przewidziane w ustawie wywłaszczenie następuje ex lege i choć decyzja ZRiD ma jedynie deklaratoryjny charakter, to dopiero z chwilą zyskania przez nią waloru ostateczności staje się podstawą do dokonania odpowiednich zmian w katastrze nieruchomości oraz księgach wieczystych. Prawnorzeczowe skutki tej decyzji obejmują nie tylko prawo własności, lecz także ograniczone prawa rzeczowe do nieruchomości nią objętej.
[1] Źródło: https://www.gov.pl/web/gddkia/ogolne-informacje-o-sieci-drog-krajowych
[2] M. Wolanin, Ustawa o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2021.
